Gezondheidszorg in Afrika in de eenentwintigste eeuw,
een impressie aan de hand van verloskundige gegevens vanuit Zuid Afrika

Op woensdag 3 oktober 2007 werd voor de leden van de opleiding MBA-health van de Erasmus universiteit, onder leiding van prof.dr.A.de Roo, een voordracht gehouden door prof. Theron, hoogleraar verloskunde verbonden aan de universiteit van Stellenbosch te Zuid Afrika en werkend in het Tygerberg Ziekenhuis in Kaapstad over een van de Millennium Goals for Africa in Health Care van de Zuid Afrikaanse regering.

Het thema van de overheid van Zuid Afrika hierbij is:
Staying focused on reducing Maternal Mortality.

Wij werden ontvangen in een kleine ruimte van het zeer matig onderhouden Tygerberg Ziekenhuis, een van de door de staat gefinancierde ziekenhuizen. Overal op de muren waren in het Zuid Afrikaans termen van universele menselijke deugden geschreven. Professor Theron, een bevlogen man, werd geflankeerd door zijn assistente dr. Olifant, een vriendelijke slanke jongedame die haar naam geen eer aandeed. In heldere bewoordingen en aan de hand van vergelijkende cijfers werd door hem het probleem van de moedersterfte duidelijk gemaakt. Zijn motto daarbij is: be honest about your problems.

Een van de doelen die de Zuid Afrikaanse overheid zich stelt is het verbeteren van de moedersterfte. Het noordelijke gedeelte van Afrika en Zuid Afrika  brengen het er relatief nog het beste vanaf ten opzichte van het hele continent. Het risico van een vrouw om te sterven aan de gevolgen van zwangerschap is in Tunesië bij voorbeeld 1:320 en in Zuid Afrika 1:113. Daarentegen is het risico in Sierra Leone 1:6, in Malawi en Angola 1:7.  De moedersterfte neemt ook in Zuid Afrika toe vanwege HIV en tuberculose: in Kwazulu Natal is de besmetting van zwangere vrouwen met HIV inmiddels opgelopen tot 39,5 procent.

Moedersterfte wordt bepaald door de bekende besmettingsziekten, maar ook door veel andere factoren. HIV is de ziekte van de armoede. Er wordt grote druk op jonge meisjes gelegd om vroeg seksueel actief te worden en daarmee een inkomstenbron te vormen. Zij lopen daardoor op steeds jongere leeftijd het risico om besmet te worden. Daarnaast is er het zeer gebrekkige beleid ten aanzien van voorbehoedsmiddelen, mede cultureel bepaald: een condoom wordt immers nauwelijks geaccepteerd. De primary health care schiet in capaciteit en middelen te kort en er zijn te weinig ziekenhuizen met verloskundige noodopvang. Ook het tekort schietende transport en het tekort aan gezondheidswerkers werkt aan moedersterfte mee. Keizersnede bij bevallende vrouwen met bloeding of andere levensbedreigende situaties wordt vaak door de echtgenoot of familie om religieuze redenen geweigerd. Naar schatting 25 procent van de bevallingen wordt bij gebrek aan middelen binnenshuis uitgevoerd door de moeder. Het resultaat hiervan is gelet op de huiselijke omstandigheden en hygiëne voorstelbaar rampzalig. 

In termen van oplossingen wordt door de Zuid Afrikaanse overheid op lange termijn gedacht: terugdringen van armoede en honger,  bevorderen van gelijkheid tussen geslachten, terugdringen van kindersterfte, terugdringen van AIDS/HIV en de andere besmettingsziekten en werken aan een global partnership for development.

Voor de middellange termijn heeft professor Theron aan de overheid van Zuid Afrika aanbevelingen gedaan, die haalbaar zouden kunnen zijn:
Opzetten van nationale commissies, bevoegd tot het doen van vertrouwelijke onderzoeken naar moedersterfte. Als indicator noemt hij: 75 procent van de Afrikaanse landen met een succesvol functionerende commissie in 2015.
Vergroten van het aantal ziekenhuizen met een vrij toegankelijke eerste hulp opvang voor bevallende vrouwen.
Aanbevelingen en voorlichting aan de bevolking om moedersterfte terug te dringen, afhankelijk van de plaatselijke omstandigheden en haalbaarheid.

 Voorlopig erkent de landelijke overheid de cijfers van professor Theron niet en heeft zij de aanbevelingen, waarschijnlijk om politieke en financiële redenen, (nog) niet overgenomen.

Moedersterfte wordt in Nederland niet meer in statistische getallen uitgedrukt maar in tientallen per jaar. De cijfers nemen nog steeds af. Elke keer dat het gebeurt is dat echter voor de betrokkenen een dramatische gebeurtenis en het verlies van een kostbaar leven.
“Vir aandag lui klokkie” (druk op de bel) is in de Zuid Afrikaanse ziekenhuizen te lezen naast de deuren van onder andere de Eerste Hulp. De vraag is wie en hoeveel mensen aan de bel willen trekken om het gigantische probleem van de moedersterfte in Afrika wereldkundig te maken.